Театр труппаһы

Дилмөхәмәтова-Әхмәҙуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы

Башҡортостандың халыҡ артисткаһы (1996)

1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (хәҙерге З. Имсәғилев ис. Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) тамамлай, шул уҡ йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә.

Һауала ғына осҡан, ай, аҫыл ҡош...

Сикһеҙ донъяның мәңге ғәжәп, мәңге серле күренештәренең береһе –театр. Ҡасан, кем уятты Шәүрәлә ошо мөғжизәгә - театрға ҡеүәтле ынтылышты, кем тоҡандырҙы уның күңелендә илаһи сәнғәткә мөхәббәт тойғоһон? Шәүрә халҡыбыҙҙың күңел асылы, тыуған ерҙең изге рухы һеңгән ҡурайҙы донъяға таратҡан мәшһүр Ишмулла Дилмөхәмәтов ғаиләһендә тыуған. Шәүрә исеме лә осраҡлы ҡушылмаған уға. Ана нисек йөрәктәргә үтерлек моңло, аһәңлы итеп уйнай башҡорт халыҡ көйө “Шәүрә”не Ишмулла ҡурайы - бөгөн дә был яҙма ара- тирә булһа ла радио, телевидение аша яңғырап тора.

Ишмулла Ишҡәле улының сәхнәлә ҡурай уйнауын беҙҙең быуынға аҙ булһа ла күреү бәхете тейҙе, беҙ был шәхестең ҡабатланмаҫ талантын, мөһабәт һынын, тауышын хәтергә һеңдереп өлгөрҙөк. Яҡты ҡараш, ихлас йылмайыу, бәрхәт тауыш. Мин уны тәү күргәндә, ҡурайсының сәхнәгә килеп сығыуын, бәһлеүән буй- һынын, илһамлы йөҙөн ысын мәғәнәһендә ғәләмдән арабыҙға килеп төшкән Урал батырҙың үҙе кеүек ҡабул иткәйнем.

Ишмулла Дилмөхәмәтов - ҡурайсы, йырсы, композитор, импровизатор, либреттист 50-се йылдар башында Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй. Төрлө ролдәр башҡара, әммә уның киң таланты милли сәнғәтебеҙҙең башҡа өлкәләренә лә бик кәрәк була. Ишмулла Дилмөхәмәтов милли мәҙәниәтебеҙгә тоғро хеҙмәт итә, бай мираҫ ҡалдыра. Виртуоз ҡурайсы, уҡытыусы һәм халыҡ йырсыһы әле лә халҡы йөрәгендә. Ул халыҡ көйҙәрен йыйыусы, йыйғандары - башҡорт музыка фольклорының ҡиммәтле ҡомартҡылары. Ҡыҫҡаһы, Ишмулла ағай халыҡ көйҙәрен һәм уларҙы башҡарыу үҙенсәлеген билдәләү йәһәтенән юғары профессиональ мәҙәнилеккә өлгәшкән шәхес.

Ишмулла Дилмөхәмәтов Йылайыр районы Иҫке Яҡуп ауылында тыуып үҫкән. “Йәйге айҙарҙа Өфөнән тыуған яҡтарына ҡайтып, яҡташтары менән аралашып, ҡымыҙ эсеп, ҡурай тартып, үлән ҡурай йыйып ҡайтыр инек,-тип хәтерләй ине, Ишмулла ағайҙың ғүмер юлдашы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Әнисә Дилмөхәмәтова. (Әнисә һәм Ишмулла Дилмөхәмәтовтарҙың мөхәббәте - үҙе йыр кеүек. Ишмулла ағай уға - ебәктәй һары сәсле, ҡояш йөҙлө һылыуға арнап күпме йыр сығарған- үҙе бер тарих). - Шәүрә ҡыҙыбыҙ ҙа беҙҙең менән”. Был сәйәхәттәр, атай-олатайҙар төйәгендә уҙған матур көндәр Шәүрәнең күңелендә онотолмаҫ яҡты хәтирәләр ҡалдыра. Шулай итеп, Шәүрә кесе йәштән үк сәнғәт рухында тәрбиәләнә, халыҡ көйҙәренә, ҡурай моңона сорналып, уларға оло мөхәббәт тойғоһо кисерә. (Был уның артабанғы ижадында асыҡ сағыла). Шәүрәне эшһөйәр иткән, тормошҡа фатиха биргән - ата - әсәһе. Хәйер, тыуғандан алып яҡындары менән сәхнә саңын һулап, театрҙың, ижад итеүҙең ни икәнен бик иртә аңлаған ҡыҙҙың башҡа һөнәр тураһында уйлауы мөмкинме?

Ә актриса һөнәре?... Ай-һай, ҡаныңда булмаһа, йә хоҙай һиңә һәләттең ҙурын инселәмәһә – ғазап ҡына. Шәүрә Өфө сәнғәт институты хаҡында әле мәктәптә уҡығанда уҡ хыяллана. 1983 йылда был уҡыу йортон уңышлы тамамлай. Режиссер Рифҡәт Исрафилов курсында уҡыу бәхете тейә Шәүрәгә. Рифҡәт Вәкил улы студенттарға театрҙа барған төрлө спектаклдәрҙең күмәк сәхнәләрендә ҡатнашыу мөмкинлеге бирә. Институттан һуң Шәүрә М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрына эшкә тәғәйенләнә. Төркөмдөң диплом спектакле - А.Чеховтың “Апалы-һеңлеле өсәү” пьесаһы буйынса спектакль театрҙың репертуарына алына. Шәүрә Ирина ролендә була. Театрҙа йәш актриса бик күп күренекле сәхнә оҫталары менән берлектә ижад юлын башлай: Зәйтүнә Бикбулатова, Хөсәйен Ҡудашев, Әҡлимә Садыҡова, Илшат Йомағолов, Гөлли Мөбәрәкова һ.б. Ашыҡмай, әммә ышаныслы рәүештә театр көмбәҙенә үҙ нағыштарын һырый, иллаһи табыштарға юлыға, ролдәрҙең береһе янына иш булырлыҡ икенселәрен, тағы ла затлырағын ижад итә. Ул йылдарҙа репертуарҙа Мостай Кәрим, Әнғәм Атнабаев, Нәжиб Асанбаев, Ибраһим Абдуллин, Назар Нәжми пьесалары, шулай уҡ милли һәм донъя классикаһы киң урын ала. Тәүге йылдарҙа Шәүрә Дилмөхәмәтова күберәк ошо авторҙарҙың пьесаларында уйнай. Әлбиттә, йәш ҡыҙҙар, хатта балалар ролен. Мәҫәлән, “Рәйсә+ Фәйзи”ҙә (Н.Асанбаев) Фирҙәүес, “Хушығыҙ, хыялдарым! “ спектаклендә (Ә.Атнабаев) Әлфинур, ролен актриса ҙур ышаныс һәм күңел йылыһы менән башҡара. Өлкәндәр араһындағы аңлашылмаусанлыҡ йәштәрҙең күңел донъяһын тарайтыуын асыҡ сағылдыра. Халыҡсанлыҡ, моң һәм романтик рух тулы «Аҫылйәр»ҙә (М.Фәйзи) Ләлә, «Тальян гармун»да (Ғ.Әхмәтшин) Сания уның ижадын тағы ла байыта.

Мостай Кәримдең “Ай тотолған төндә” трагедияһындағы Зөбәржәт роле Шәүрә Дилмөхәмәтованың ҙур, мөхәббәтле ролдәренең береһе була һәм ул актрисаның ижад мөмкинлектәрен, фекер киңлеген тағы ла киңерәк аса. Актриса мәшһүр трагедияла аяуһыҙ һынау алдына ҡуйылған йәш ҡыҙҙың тәрән кисерештәрен оҫта сағылдыра.

1994 - 2002 йылдарҙа Шәүрә Дилмөхәмәтова Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. «Диләфрүзгә дүрт кейәү»ҙә (Т.Миңнуллин) Диләфрүз, «Ҡаһым түрә»лә (И.Дилмөхәмәтов) Сафия, «Мәмерйә»лә (Ғ.Шафиҡов) Клара кеүек бик күп әһәмиәтле ролдәр башҡара.

Йылдар үтеү менән Шәүрә Ишмулла ҡыҙы ижад тәжрибәһе туплай, төрлө характерҙағы ролдәр башҡара, классик ролдәре лә, халыҡсан образдары ла ышандырғыс, тик үҙенсә, аһәңле була бара. Мостай Кәримдең “Оҙон- оҙаҡ бала саҡ” әҫәрендә, “похоронка” алып, итәк тулы бала менән яңғыҙы ҡалған Кәфиәнең күңел яраларын тетрәткес, ышандырғыс алымдар менән тасуирлай актриса. С.Айытматовтың “Юлдарым-һағышлы моңдарым” спектаклендә Хәҙисә роле лә тамашасыны ғәйәт тулҡынландырған ижад емеше булды. Актриса был ролдәрҙә күңел фажиғәһе һәр кемдең үҙенсә булыуын еткерә. Йәш үҙенсәлегенә ҡарамай өлкәндәр ролен дә яҡын күрә ул. Мәҫәлән, Ибраһим Абдуллиндың “Тиле йәшлек” пьесаһында һөйкөмлө ауыл ҡарсығы Шифабикә инәй ролен ғәжәп оҫта уйнай. Әйтерһең был ролдә Шәүрә Ишмулла ҡыҙы төп герой Бытбылдыҡтың гармунына ҡасандыр ошо ролде сәнғәт юғарылығында башҡарған Әҡлимә Садыҡованың үҙе менән ҡаршы төшөп бейегән. Халыҡсан уйыны, өлкән инәйҙәргә хас интонацияһы, атаһы Ишмулла ағайҙан отҡан халыҡ йырын ролдә оҫта ҡулланып ебәреүе Шифабикә образын онотолмаҫлыҡ итә.

Эйе, былар барыһы ла инде үткәндә, театр йылъяҙмаһында сағыу сәхифәләр булып урын алған, тамашасы күңелендә яҡты хәтирәләр ҡалдырған. Бөгөн Шәүрә Дилмөхәмәтова ғүмеренең алтын уртаһын артылған күренекле сәхнә оҫтаһы, туған театрында илһамланып ижад итә. Ролдәре ҡапма-ҡаршы тәбиғәтле, әйтерһең режиссерҙар уны һаман һынай, әллә һәр төрлө образдарҙы ла аса алыуына төплө ышанысмы был?.. Т.Москвина новеллалары буйынса театрҙың Бәләкәй сәхнәһендә барған “Әллә ҡатын, әллә ен?” спектакле үҙ ваҡытында театр репертуарында бер күренеш булғайны. Замандашыбыҙ Татьяна Москвина ҡатын-ҡыҙ тәбиғәтен иң яҡшы белгән һәм уны үҙ әҫәрҙәрендә оҫта сағылдыра белгән автор. Драматургтың пьесаларында, ҡыҫҡа-ҡыҫҡа хикәйәләрендә һәр ҡатын-ҡыҙ үҙен күрә, уларҙа - ҡатын - ҡыҙҙың тормошо, мөхәббәте, күҙ йәштәре, һағышы, бәхете. Шәүрә Дилмөхәмәтова спектаклдә һөйкөмлө, сараһыҙ, гүзәл, йомшаҡ күңелле ҡатын-ҡыҙ, йә яһил бисә, эшлекле ханым булып күҙ алдына баҫа һәм һәр персонаждың үҙ дөрөҫлөгөнә ышандыра. Актриса уйынын тын да алмай, ғәжәп итеп күҙәтә тамашасы.

Әбейүшкә@тущка.ru” (Р.Кинйәбаев) комедияһы бөгөн репертуарҙа уңышлы барған спектаклдәрҙең береһе. Әҫәр менән республикабыҙҙың байтаҡ ҡала һәм ауыл тамашасыһы ла танышты. Комедияла ҡайһы балаһында ҡартлығын уҙғарырға тип баш ватмай ғына үҙ яҙмышын үҙе алдан хәстәрләгән замана ҡарсығы һүрәтләнә. Шәүрә Дилмөхәмәтова ире менән һинд көйөнә бейеп йөрөгән бошмаҫ Фәниә ролендә. Йәки, “Хыялый” (С.Әбүзәр)лирик комедияһын алайыҡ. Шәрифә инәй ауылға доктор булып килгән ҡыҙҙы үҙҙәренең йортона индергәс, ҡыҙға ғашиҡ булған ҡартының самолет эшләп һауаға осоуын күргән ҡарсыҡ образын нисек ышандырғыс, йомшаҡ, юморға бай, сабыр тондарҙа һүрәтләгәнен ихлас ҡабул итә тамашасы. Аңлай Шәрифә инәй гел аҫҡа ҡарап йәшәгән, ерҙән күҙен дә ала алмаған хыялый ҡартын, уға һис үпкәһе юҡ, тик донъяһы, бәндә күңеле ҡайсаҡ боларып алыусан... А.Островскийҙың “Бирнәһеҙ ҡыҙ” драмаһында Ефросинья Потаповна, “Йософ һәм Зөләйха” ла (Ҡол Ғәли, Ю.Сафиуллин) Мысыр ҡатыны - улар ҙа күрер күҙгә үҙҙәре бер тамаша.

Ш.Дилмөхәмәтованың һуңғы миҙгелдәрҙә уйнаған ролдәренең береһе – Мөҙәрис Бағаевтың “Ике төш” дарамаһынан Миңзифа. Яҙмыш һынауҙарының ҡайҙа һәм ҡасан һағалауын беребеҙгә лә алдан белеү яҙмаған. Һуғыштың ҡаты афатен татығын, өс улын, өс ҡыҙын юғалтҡан әсә образын тетрәткес уйын аша һынландыра ул. Әгәр яҙмыш өндәүен, уның һабаҡтарын аңлап, һығымталар яһамайбыҙ икән, тәҡдир икенсе яҡтан килтереп һуғасаҡ. Миңзифа роле менән актриса ошо хәҡиҡәтте аңлата беҙгә. Сабырлыҡ һәм үкенесле хис тойғолары менән йәнде әрнетә.

Шәүрә Ишмулла ҡыҙы данлы династияның изге эшен дауам итеүсе, күренекле сәхнә оҫтаһы. Асылына тоғролоғо, тормоштоң һәр минутынан мөғжизә һәм мәғәнә эҙләп, иң мөһиме уны табып балдай итеп образдарына ҡоя белеүе актрисаны тағы ла һөймәлекле итә. Дилмөхәмәтова Ш.И. халҡыбыҙ күңелендә Әмир Абдразаҡов төшөргән «Кинйә» (Ғ.Ибраһимов) фильмындағы Айым роле менән дә лайыҡлы урын алған.

Шәүрә Ишмулла ҡыҙы ғүмер юлдашы, курсташы Әхмәр Кинйәабыҙ улы менән ҡыҙҙары Айымды, улдары Юламанды үҫтерҙе. Айым да ата-әсәһе, олатай-өләсәһе юлын дауам итеп Мәскәүҙең М.С.Щепкин исемендәге Юғары теар училищеһын тамамлаған. Ейәнсәрҙәре Лаура үҫеп килә.

Ҡайҙа ғына булһаҡ та йәмле, зиннәтле ерҙә ғүмерҙең ҡәҙерен белеп, бер- беребеҙҙе рухландырып, ҡояштай балҡып, нур сәсеп йәшәйек”, - ти актриса. Йәшәйек! ... Ә күңелдә һаман халҡыбыҙҙың Ишмулла Дилмөхәмәтов башҡарған әлеге үлемһеҙ “Шәүрә” көйө:

Билге лә генә ҡуйҙым, ай, биләнгә,

Шәүрә килен киләм дә тигәнгә.

Ҡәнәфер ҙә сәйнәп, бөрктөм баҙыян

Шәүрә килен дә кейгән еләнгә.

Шәүрә килен дә кейгән еләндең

Итәк осҡайҙары ла мунсаҡлы.

Айға ла ғына, көнгә тиңләмәйем,

Һылыулығың, Шәүрәкәй, шул саҡлы.

Һауала ғына осҡан, ай, аҫыл ҡош,

Ыласын ғына тиһәм дә, биле ала.

Эскенәйем тулып, ай, ут яна,

Һүнһен генә тиһәм, бүтән ни ҡала?

Р.Йәһүҙина

Играет в спектаклях:

«ХЫЯЛЫЙ» роль: Шәрифә
«ХЫЯЛ ДИҢГЕҘЕ» роль: Мәрфүғә
«НӘРКӘС» роль: Ырымсылар
«МИН - ҠАТЫН - ҠЫҘ» роль: Ваифа
«КӘКҮК ОЯҺЫ» роль: Сэнди
«ӘЛЛӘ ҠАТЫН, ӘЛЛӘ ЕН?..» роль: Люся, Эва Шилкина, Регина, Ҡатын
«БИРНӘҺЕҘ ҠЫҘ» роль: Ефросинья Потаповна
«ӘБЕЙҮШКӘ@ЭТ ТУЩКА.RU» роль: Фәниә
« ИКЕ ТӨШ » роль: Миңзифа
«ЙОСОФ ҺӘМ ЗӨЛӘЙХА» роль: 7-се